Włodzimierz Rykowski

Włodzimierz Rykowski (ur. 15 stycznia 1915 r. w Szymakach k. Płońska, zm. 14 grudnia 1988 r. w Ciechanowie) – działacz społeczny, regionalista, wieloletni prezes Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej.
Urodził się w rodzinie prawnika, Heliodora Rykowskiego i Marianny z Zadrożnych. Dzieciństwo spędził w Chorzelach. Ukończył szkołę powszechną w Chorzelach, gimnazjum w Przasnyszu oraz liczne kursy specjalistyczne. Służbę wojskową odbywał w 6 p. p. Legionów im. Józefa Piłsudskiego w Wilnie. Brał udział w wojnie obronnej 1939 r., 14. września dostał się pod Siedlcami do niewoli niemieckiej. W oflagach na terenie Niemiec przebywał przez cały okres wojny. Do Polski wrócił w 1946 r. Pracował kolejno w Sądzie Grodzkim w Przasnyszu, Zjednoczeniu Budownictwa Wiejskiego w Ciechanowie oraz w Przasnyskim Przedsiębiorstwie Budowlanym. Na emeryturę przeszedł 1 marca 1978 r.
Obok pracy zawodowej intensywnie zajmował się gromadzeniem materiałów dotyczących dziejów Przasnysza i okolic. Był współorganizatorem Powiatowej Komisji Historii, Kultury i Sztuki przy prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Przasnyszu (1957), Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej (1965) i Muzeum Ziemi Przasnyskiej (dziś Muzeum Historyczne w Przasnyszu – 1980, W. Rykowski pracował w nim jako przewodnik). Był prezesem TPZP do 1986 r. Prowadził ożywioną działalność odczytową na tematy regionalne, publikował wiele artykułów dotyczących Przasnysza (m. in. w czasopiśmie "Pięć Rzek", którego był członkiem redakcji). Działał w Mazowieckim Towarzystwie Kultury, którego był współzałożycielem. Uczestniczył w pracach Narodowej Rady Kultury do spraw Regionalnych Towarzystw Kultury oraz w ogólnopolskich kongresach towarzystw regionalnych. Pomagał w tworzeniu Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego. Z jego inicjatywy w powiecie przasnyskim prowadzono badania archeologiczne. Był autorem kilku opracowań dotyczących historii Przasnysza, które pozostały w maszynopisie.
Włodzimierz Rykowski uhonorowany został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, złotą odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami", odznakami "Zasłużony Działacz Kultury", "Za zasługi dla województwa warszawskiego", "Za zasługi dla województwa ostrołęckiego" oraz medalem "Za Udział w Wojnie Obronnej 1939".
Włodzimierz Rykowski ożenił się z Elżbietą Ławrowską. Wychował córkę Magdalenę i syna Bronisława, miał czworo wnuków. Zmarł po krótkiej chorobie w ciechanowskim szpitalu. Pochowany został w grobie rodzinnym na przasnyskim cmentarzu parafialnym.
29 października 2019 r., podczas sesji Rady Miejskiej, w sali konferencyjnej Urzędu Miasta w Przasnyszu odsłonięta została tablica poświęcona pamięci Włodzimierza Rykowskiego.
BIBLIOGRAFIA
1. Alfred Borkowski, Piotr Kaszubowski, Przasnyskie portrety. Część druga, Przasnysz - Ciechanów 2008, s. 84-85.
2. Stanisław Pajka, Słownik biograficzny Kurpiowszczyzny XX wieku, Kadzidło 2008, s. 894.
3. Stanisław Pajka, Włodzimierz Rykowski - piewca Przasnysza, "Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego", R. 2, 1988, s. 136-137.
4. Elżbieta Zielińska, Wpisani w historię. Słownik biograficzny województwa ostrołęckiego, Ostrołęka 1990, s. 149-150.

Aleksander Drwęcki

Aleksander Drwęcki (ur. 12 grudnia 1921 r. w Przasnyszu, zm. 26 grudnia 2009 r. tamże) – nauczyciel, regionalista, publicysta historyczny.
Urodził się w rodzinie rzemieślniczej. Był synem Bolesława i Heleny z domu Dzilińskiej. W 1936 r. ukończył Szkołę Podstawową w Przasnyszu. W czasie okupacji był żołnierzem Armii Krajowej. Ukończył Liceum Ogólnokształcące w Przasnyszu (1949), Państwowe Liceum Pedagogiczne w Mławie (1950; zaocznie), Studium Nauczycielskie w Warszawie (1958; zaocznie) i Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Siedlcach (1978; zaocznie).
Od 1947 do 1962 r. był nauczycielem Szkoły Podstawowej nr 1 w Przasnyszu (dodatkowo pracował jako dekorator w Powiatowym Domu Kultury i Oficerskim Klubie Garnizonowym w Przasnyszu). W latach 1954-72 był kierownikiem Ośrodka Metodycznego, pełnił też funkcję wizytatora metodyka Wydziału Oświaty i Wychowania w Przasnyszu (1972-75). Pracował również jako nauczyciel w Szkole Podstawowej nr 3 w Przasnyszu (1975-78), pedagog szkolny w Liceum Ogólnokształcącym w Przasnyszu (1978-1983) i dyrektor Szkoły Podstawowej nr 4 w Przasnyszu (1983-84). Od 1984 r. przebywał na emeryturze.
Aleksander Drwęcki był członkiem Zarządu Powiatowego Związku Nauczycielstwa Polskiego (1950-1970), długoletnim przewodniczącym Komisji Historycznej przy Zarządzie Pow. ZNP (1950-1970) i członkiem Okręgowej Komisji Historycznej ZNP w Ostrołęce (1975-1980). Był organizatorem sesji popularnonaukowych poświęconych przasnyskiej oświacie, tajnemu nauczaniu i ruchowi oporu. Organizował Izbę Pamięci Naucz. w Przasnyszu, był kronikarzem ZNP, członkiem Zarządu Powiatowego ZBOWiD (1950-1970), prelegentem i sekretarzem (1970-1985) Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. Przez wiele lat dokumentował dzieje najnowsze Przasnysza i okolic, zgromadził ogromną ilość relacji i archiwaliów dotyczących ruchu oporu i oświaty w Przasnyskiem. Zasłużył się również w dziele upamiętniania miejsc walk i męczeństwa. Był autorem lub współautorem kilkunastu książek oraz blisko 100 artykułów zamieszczanych m.in. w „Tygodniku Ostrołęckim” i „Ziemi Przasnyskiej”. Kilka prac opublikował w „Zeszytach Naukowych” Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego, którego był członkiem od chwili założenia.
Aleksander Drwęcki był wielokrotnie odznaczany i nagradzany. Otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Partyzancki, Krzyż AK, Medal Komisji Edukacji Narodowej, Medal Zwycięstwo i Wolności, Złoty i Srebrny Medal Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej, Medal "Za zasługi dla obronności kraju", Medal "Za udział w wojnie obronnej 1939", Złoty Medal "Za zasługi dla Pożarnictwa", Złotą Odznakę ZNP, Odznakę "Akcji Burza", odznaki: "Za zasługi dla województwa warszawskiego" i "Za zasługi dla województwa ostrołęckiego", "Zasłużony Działacz Kultury". W 2003 r. uhonorowany został statuetką Przaśnika - nagrodą Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej. W 2007 r. wyróżniony został Medalem Stanisława Ostoja-Kotkowskiego w kategorii Medal Honorowy.
Wydał następujące książki:
1. Pamięci tych, którzy żyli z nami, 1987 (z K. Parszewskim).
2. Działalność Polskiej Organizacji Wojskowej w powiecie przasnyskim, 1994.
3. Zbrodnia w Starych Jabłonkach pod Ostródą, 1994.
4. Zbrodnia na grzebowisku końskim, 1994.
5. Ofiary totalitaryzmu na ziemi przasnyskiej, 1994.
6. Przasnyska KOP, 1994.
7. Mord zakładników w Krzynowłodze Małej, 1994
8. Martyrologia społeczeństwa powiatu przasnyskiego w latach wojny i okupacji, 1995.
9. Bitwa oddziału partyzanckiego AK „Łowcy” pod Szlą, 1995.
10. Zarys dziejów oświaty w powiecie przasnyskim, 1997.
11. Monografia Publicznej Szkoły Podstawowej nr 1 w Przasnyszu (1918-1998), 1998.
12. Dzieje ochotniczych straży pożarnych w powiecie przasnyskim 1881-2001, 2002​.
13. Cmentarz parafialny w Przasnyszu, 2003.
14. Pierwsze organizacje konspiracyjne, 2003.
15. Kurierskimi i nauczycielskimi drogami (wspomnienia), 2008.
16. Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w Przasnyskim, 2009.
Aleksander Drwęcki rodzinę założył w 1945 r., poślubiając Janinę Pydyńską (zm. 1978). Miał z nią czworo dzieci: synów Tomasza i Stanisława oraz córki Krystynę i Małgorzatę. Doczekał się ośmiorga wnuków i sześciorga prawnuków. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Przasnyszu.
28 lutego 2019 r. radni miasta Przasnysza podjęli decyzję o nadaniu jednej z nowych przasnyskich ulic imienia Aleksandra Drwęckiego.
BIBLIOGRAFIA
1. Alfred Borkowski, Przasnyskie portrety. Część pierwsza, Przasnysz 2004, s. 36-41.
2. Piotr Kaszubowski, Pan Aleksander, "Tygodnik Przasnyski", nr 30 z 24.07.2018, s. 23.
3. Jerzy Kijowski, W 75-lecie Aleksandra Drwęckiego, "Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego", R. 9, 1995, s. 389-390.
4. Stanisław Pajka, Słownik biograficzny Kurpiowszczyzny XX wieku, Kadzidło 2008, s. 224.
5. Stanisław Pajka, Wpisani w Kurpiowszczyznę i w życie moje, Ostrołęcka 2009, s. 107-110.
6. Stanisław Pajka, Z kręgu ludzi mi życzliwych, Ostrołęka 2011, s. 48-49.
 

Stanisław Kostka Anastazy Chełchowski

Stanisław Kostka Anastazy CHEŁCHOWSKI (27 lutego 1866 r. w Chojnowie, zm. 23 marca 1907 r.w Ciechanowie) - rolnik, przyrodnik (mykolog) i etnograf, działacz społeczny, oświatowy, gospodarczy i polityczny.

Jego rodzicami byli: Teodor Chełchowski h. Lubicz (1825-1891), ziemianin, właściciel majątku Chojnowo i Julia z Obrębskich (1829-1898). Miał czworo rodzeństwa: Marię Franciszkę Śniechowską; Teodorę Helenę Rouppertową (działaczkę społeczną); Kazimierza Antoniego Franciszka (lekarz, działacz społeczno-narodowy, bohater PSB); Jadwigę Walentynę Milewską (publicystkę, działaczkę społeczną).

Uczył się w Mławie, następnie w Warszawie, gdzie ukończył IV Rządowe Gimnazjum Filolog. (1883) i Wydział Fizyko-Przyrodniczy Cesarskiego UW (ze złotym medalem) w 1887 r. Podczas nauki w gimnazjum Stanisław nawiązał bliższe kontakty z redaktorem „Wędrowca” i jednym z głównych wydawców Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego, Filipem Sulimierskim, który oceniając wielkie zdolności chłopca, zachęcił go do pracy pisarskiej. Pierwszy tom Słownika, wydany w 1880 r., przyniósł dwa hasła opracowane przez 14-letniego Stanisława: Chojnowo i Czernice Borowe, t. II (1881) – Dzielin, Garlino, Grójec i Grudusk, t. IV (1884) – Klewki, t. IX (1888) – Pszczółki. W opisach miejscowości Chełchowski zamieścił wątki miejscowych legend i podań zaczerpniętych od wiejskich bajarzy.

W okresie studiów i przez kilka lat po ich zakończeniu badał kulturę ludową i folklor Mazowsza płockiego, szczególnie jego północnej części i Kurpiów. Dzięki wcześniejszej znajomości z Filipem Sulimierskim nawiązał kontakt z Janem Karłowiczem, etnografem i językoznawcą, ówczesnym redaktorem „Wisły”. W „Wiśle” Chełchowski opublikował "Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza" (t. II, 1888, s. 122-151), zawierające obok wielu spostrzeżeń na temat budownictwa, ubioru i obyczajowości włościan z Przasnyskiego, również 16 pieśni oraz wiadomość, że autor w swych zbiorach posiada ich blisko 700. W późniejszym czasie Chełchowski niejednokrotnie nadsyłał do „Wisły” przyczynki do działu „Poszukiwania”. M. in. zamieścił "Stosunki etnograficzne w pow. Przasnyskim" (t. III, 1893, s. 375-381),
napisane na podstawie własnej wcześniejszej pracy pt. "Stosunki etnograficzne w gub. Płockiej" (opublikowanej w „Kalendarzu Płockim” na r. 1891) i rocznika powiatowego A. N. Leontiewa. Podzielił w niej ludność powiatu na Kurpiów i Mazurów właściwych (włościanie i drobna szlachta). Interesowało Chełchowskiego niemal wszystko: archeologia i antropologia fizyczna, budownictwo, podania i legendy, medycyna ludowa, przysłowia. Badania ludoznawcze traktował jednak jako zajęcie uboczne. Po 1893 r. zupełnie zarzucił współpracę z „Wisłą”.

Najważniejszą pracą etnograficzną Chełchowskiego są "Powieści i opowiadania ludowe z okolic Przasnysza", które wyszły zebrane w oddzielnym wydawnictwie Biblioteki „Wisły” (1889-1890), jako jej V i VI tom. Zbiór został wysoko oceniony przez badaczy folkloru polskiego (J. Karłowicz, J. Krzyżanowski, H. Kapełuś, K. Wrocławski). Julian Krzyżanowski pisał o tej pracy: «Przyniosła ona 86 bajek, przeważnie magicznych, spisanych „na gorąco” w gwarze, z zachowaniem odrębności dawnych bajarzy. Materiały tu ogłoszone wykazują często cechy swoiste, jak bajka "O przekrasny Helenie" (T 550), przyniesiona przez jakiegoś eks-żołnierza z Rosji, jak wskazuje i tytuł, i imię ptaka Tarcica, tj. Żar-ptica, lub "O maskarze i Lipieńskim", tj. o słudze skamieniałym» (Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 59). Dodać należy, że narratorzy Chełchowskiego rekrutowali się zarówno spośród włościan, jak i licznej na północnym Mazowszu drobnej szlachty. Nieznane są losy rękopisów etnograficznych Chełchowskiego. Wiadomo, że kilka prac zaginęło podczas powstania warszawskiego.

Był autorem broszur popularyzujących wiedzę rolniczą, szeregu artykułów zamieszczonych w „Gazecie Rolniczej”, „Gazecie Cukrowniczej” czy „Encyklopedii Rolniczej”. Był również wydawcą „Gazety Rolniczej” i członkiem komitetu redakcyjnego „Roczników Nauk Rolniczych”. Prace z dziedziny botaniki i mykologii publikował w „Wiadomościach Uniwersyteckich”, „Pamiętniku Fizyograficznym” i we „Wszechświecie”. Był współpracownikiem i korespondentem „Głosu”.

Po śmierci ojca w 1891 r. objął prowadzenie majątku (o pow. ok. 430 ha). W 1899 r. w zakupionym majątku Miłoszewiec założył rolniczą stację doświadczalną. Od 1900 r. kierował pracami sekcji rolnej przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. W l. 1901-1905 był prezesem Towarzystwa Rolniczego Płockiego. W 1904 r. powołał Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Ciechanowie. Był członkiem Rady Nadzorczej Macierzy Szkolnej Królestwa Polskiego (1905-1907); inicjatorem Wydziału Rolniczego przy Towarzystwie Kursów Naukowych w Warszawie (1906) i członkiem Rady Naukowej Wydziału. Od czasów studenckich współpracował z R. Dmowskim, działał w Lidze Narodowej i Narodowej Demokracji, w 1906 r. został posłem z guberni płockiej do I Dumy Rosyjskiej w Petersburgu. Był współzałożycielem i pierwszym prezesem Centralnego Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim (wybrany kilkanaście dni przed śmiercią 11 III 1907 r.).

W roku 1891 ożenił się z Jadwigą Heleną Filipiną Jaworowską h. Lubicz (1868-1940) z Unikowa, z którą miał pięcioro dzieci: Zbigniewa Teodora (1892-1917); Halinę Jadwigę Bojanowską (właścicielkę majątku Lipa w pow. ciechanowskim; 1894-1937); Zofię Józefę (1897-1898); Kazimierza Mariana (1899-1954); Marię Danutę Żelechowską (1902-1983). Zmarł nagle w Ciechanowie. Pochowany został w grobie rodzinnym na cmentarzu parafialnym w Czernicach Borowych.

BIBLIOGRAFIA
1. Głos 1886-1899. Bibliografia zawartości, praca zbiorowa pod red. M. Stokowej, Wrocław 1955, s. 458-461;
2. P. Kaszubowski, Stanisław Kostka Anastazy Chełchowski, [w:] Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. Tom V, pod red. K. Ceklarz, A. Spiss i J. Święcha, Kraków 2019, s. 19–21.
3. P. Kaszubowski, Potężny w duchu i potężny w ciele. Opowieść o Stanisławie Chełchowskim, Przasnysz 2007;
4. P. Kaszubowski, Stanisław Chełchowski z Chojnowa – ziemianin, naukowiec, obywatel, [w:] Dziedzictwo kulturowe pograniczy. Drobna szlachta, „Roczniki Wydziału Nauk Humanistycznych Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Dziedzictwo Kulturowe”, R. 2007, s. 141-161;
5. M. Kiniorski, Chełchowski Stanisław, Polski Słownik Biogr., t. III, Kraków 1937, s. 271-272;
6. J. Krzyżanowski, Chełchowski Stanisław, [w:] Słownik folkloru polskiego, red. tenże, Warszawa 1965, s. 59;
7. J. Lutyńska, H. Żelechowska, Stanisław Chełchowski, [w:] Ziemianie polscy XX wieku. Życiorysy: Andrzeykowicz – Żórawski, Warszawa 1992, s. 35-36;
8. Słownik pseudonimów pisarzy polskich, XV w. – 1970 r., t. I, A-J, red. E. Jankowski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994, s. 355.;
9. Słownik pseudonimów pisarzy polskich, XV w. – 1970 r., t. II, J-Q, red. E. Jankowski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1995, s. 605;
10. K. Wrocławski, Zasługi Stanisława Chełchowskiego dla dokumentacji prozy ludowej z Mazowsza, [w:] Fascynacje folklorystyczne. Księga poświęcona pamięci Heleny Kapełuś, red. M. Kapełuś i A. Engelking, Warszawa 2002, s. 165-169.

Adam Zakrzewski

Adam Zakrzewski (1856-1921), ps. Tomek Piast - etnograf, socjolog, ekonomista, statystyk, antropolog, publicysta, propagator języka esperanto.

Urodził się 23 IX 1856 r. w majątku Horodyszcze (parafia Czeczelnik) na Podolu,w zamożnej rodzinie ziemiańskiej. Ojciec Adama, Ludwik Zakrzewski h. Trzaska (1822-1896) był marszałkiem szlachty powiatu olhopolskiego. Matka, Cezaryna Zakrzewska (1822-1915) pochodziła z wielodzietnej rodziny szlacheckiej Kotowiczów h. Korczak. Była rodzoną siostrą błogosławionej Marceliny Darowskiej (1827-1911), założycielki Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny. Adam Zakrzewski miał dwóch braci: Augusta
i Jana. W połowie lat 70. XIX w.rozpoczął studia z zakresu matematyki i fizyki na uniwersytecie w Petersburgu. Zaangażował się w działalność nielegalnej organizacji socjalistycznej studentów „Gmina Polska”. Z sympatią obserwował wówczas działalność Ludwika Waryńskiego. Od 1882 r. mieszkał w Warszawie, kontynuując studia na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Wziął udział w pracach zespołu tłumaczącego Szkice filozoficzne Herberta Spencera, sam przełożył dwa teksty filozoficzne nt. ewolucji społecznej (druk w 1983 i wznowienie w tym samym roku). Wkrótce zbliżył się do grupy działaczy nielegalnego Koła Oświaty Ludowej. Współpracował z Mieczysławem Brzezińskim, Janem L. Popławskim i Ludwikiem Straszewiczem. „Stał się – podług świadectwa kolegi z ławy uniw. – szczerym ludowcem […], wolnym od doktryn i jednostronności narodników rosyjskich, choć niewątpliwie prąd ten przyczynił się do ostatecznego kształtowania się jego przekonań” (L. Krzywicki, Wspomnienia, t. 2,
Warszawa 1958, s. 198). W Warszawie Zakrzewski rozpoczął pracę publicystyczną. Początkowo współpracował z „Przeglądem Tygodniowym”, pisywał również do „Wędrowca”. Od 1886 r. współpracował z założonym wówczas „Głosem”. Z grupą pisarzy i działaczy narodowych, skupionych wokół „Głosu” łączyły Zakrzewskiego wspólne ideały pracy nad edukacją i podniesieniem świadomości narodowej ludu polskiego. Z tego okresu datują się jego pierwsze publikacje statystyczno-ekonomiczne, którym oddawał się do końca życia. W 1887 r. został współpracownikiem etnograficznego pisma „Wisła”. Jego artykuły ukazywały się również w konserwatywnym tygodniku „Kraj”. Główny przedmiot zainteresowań i publikacji Zakrzewskiego stanowiły zagadnienia wiejskie, ich aspekty społeczno-ekonomiczne, etnograficzne i demograficzne. Był przywiązany do wizji przyszłej Polski jako kraju drobnych wytwórców z dominacją indywidualnej gospodarki chłopskiej.
W połowie lat 80. XIX w.zainteresował się historią oraz kulturą duchową i materialną Kurpiów. W 1886 r. opublikował w „Wędrowcu” zarys historyczny Kurpie (z dziejów polskiego ludu)(s. 64-65, 76-77, 93-94, 101-102, 112-113, 124), zawierający omówienie rozwoju osadnictwa puszcz mazowieckich, pochodzenia Kurpiów, praw bartnych, przywilejów królewskich, ucisku za czasów pruskich, opisy ich zajęć, budownictwa, ubioru, omówienie gwary oraz teksty kilku pieśni. W tym samym roku, pod pseudonimem Tomek Piast wydał w Warszawie niewielką publikacje pt. "Kurpie. Opowiadanie historyczne opisującą historię walk przywódcy kurpiowskiego Stacha Konwy z Moskalami". Książka doczekała się drugiego wydania w 1897 r. Postać kurpiowskiego bohatera autor osadził na szerokim tle historycznym i kulturowym, powołując się na prawa bartne i przywileje królewskie, zaprzysięgane przez kolejnych władców począwszy od Zygmunta III Wazy. Swoją najważniejszą pracę poświęconą Kurpiom Zakrzewski opublikował w„Wiśle”. Była to próba monografii etnograficznej "Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej" (t. 1, 1887, s. 73-78, 105-111, 149-156; t. 2, 1888, s. 589-603). Zakrzewski oznaczył z dużą ścisłością obszar zamieszkały przez Kurpiów, podał ich liczebność, opisał plan i urządzenie wnętrza chaty oraz plan wsi. Zajął się gwarą kurpiowską, przytoczył słowniczek wyrazów gwarowych oraz ok. 200 nazwisk kurpiowskich. Wspomniał o wycinankach z papieru i rzeźbie w drewnie. Przyczynę znacznego już wówczas zanikania odrębności etnograficznej ludności puszczańskiej upatrywał we wpływie szkoły, języka literackiego i bliskości miast. Jego zdaniem cechy właściwe Kurpiom zachowały się najlepiej w parafiach: myszynieckiej, kadzidlańskiej i baranowskiej. W pracy Zakrzewskiego zamieszczone zostały po raz pierwszy ryciny przedstawiające kurpiowską wieś Jednorożec w powiecie przasnyskim.
W 1892 r. opublikowany został w „Wiśle” (t. 6, s. 255-259) odczyt Zakrzewskiego pt. "Najbliższe zadania antropologii i etnografii polskiej", wygłoszony na posiedzeniu Sekcji Antropologicznej VI Zjazdu lekarzy i przyrodników w Krakowie w 1891 r. Zakrzewski odniósł się krytycznie do polskich publikacji etnograficznych, zarzucając większości autorów brak metody i przygotowania naukowego. Postulował opracowanie dokładnych instrukcji, przeznaczonych dla ludzi średnio wykształconych, którzy mieliby się zająć zbieraniem materiałów terenowych. Najważniejszym zadaniem etnografii miało być dokładne ułożenie mapy etnograficznej z oznaczeniem grup i odmian etnicznych. Rękopis opracowania Zakrzewskiego znajduje się w zbiorze rękopisów Biblioteki Narodowej. Adam Zakrzewski był również autorem prac z zakresu antropologii fizycznej, m. in. "Wzrost w Królestwie Polskiem. Przyczynek do charakterystyki fizycznej Polaków" (Kraków 1891) oraz "Ludność miasta Warszawy. Przyczynek do charakterystyki fizycznej" (Kraków 1895). Powołany
na członka Komisji Antropologicznej i Etnograficznej Akademii Umiejętności, działał aktywnie w sekcji etnograficznej AU po jej usamodzielnieniu się w 1914 r. Spośród prac Zakrzewskiego poświęconych zagadnieniom społeczno-ekonomicznym i statystycznym wymienić należy: "Przemysł włościański. Teoryja kwestyi, jej stan i widoki
u nas. Studyjum ekonomiczne" (Warszawa 1888); "Materialy k' voprosu ob' obrazovanii Holmskoj Gubernii" (Материалы къ вопросу объ образовании Холмской Губернии; Warszawa 1908, 1911), Stosunki społeczne i ekonomiczne w Królestwie Polskiem (w: Polska. Opisy i obrazy, t. 2, Lwów 1909); "Pol'ša. Statističesko-ètnografičeskij očerk'" (Польша. Статистическо-этнографический очеркъ; Kijów 1917). Zakrzewski był również autorem broszur skierowanych do szerokiego kręgu odbiorców: "Co ludzie wiejscy czytać powinni i czego się z książek nauczyć można, czyli poradnik książkowy" (Warszawa 1885); "Co i jak ma robić chłop polski we wsi ażeby była Polska niepodległa" (Mińsk Mazowiecki 1916); "Zasada narodowości i przyszła Polska" (Kijów 1917). Adam Zakrzewski od młodości interesował się międzynarodowymi językami pomocniczymi. W 1894 r. zaczął się zajmować esperanto. Studiował także inne projekty językowe, w 1896 r. zaproponował nawet własny język sztuczny (planowany).W 1905 r. wziął udział w Powszechnym Kongresie Esperanto i od tego momentu poświęcił swój czas na rozwój języka i ruchu esperantystów. Był jednym z założycieli w 1908 r. Polskiego Towarzystwa Esperantystów,
został członkiem Lingva Komitato, niezależnej instytucji powołanej w celu kontrolowania ewolucji języka. Napisał kilkanaście książek i broszur oraz wiele artykułów na temat esperanto w języku polskim, francuskim i esperanto. Do ważniejszych jego prac z tego zakresu należą: "Język międzynarodowy. Historya, krytyka, wnioski" (Warszawa 1905);
"Historja i stan obecny języka międzynarodowego esperanto" (Warszawa 1906); "Gramatyka języka esperanto" (Warszawa 1907); "Esperanto - pola kaj esperanta. Litova bibliografio
1887-1912" (Warszawa 1912); "Historio de esperanto 1887-1912" (Warszawa 1913). Ostatnim etapem aktywności Zakrzewskiego było stanowisko referenta statystycznego w Warszawskim Komitecie Statystycznym i następnie w Sekcji Statystycznej przy Magistracie m. Warszawy. W 1908 r. po śmierci prof. Witolda Załęskiego został kierownikiem Sekcji Statystycznej. Miał wiele planów reformatorskich, z których musiał jednak zrezygnować ze względu na brak poparcia w Magistracie. Starał się więc kontynuować i utrzymać na tym samym poziomie prace swojego poprzednika. Uchodził za specjalistę wysokiej klasy. Wydał kilka opracowań statystycznych. W maszynopisie pozostawił niedokończoną pracę "Atlas statystyczny Królestwa Polskiego", zdeponowaną w warszawskim Biurze Pracy Społecznej (Towarzystwie Popierania Pracy Społecznej), instytucji założonej w 1906 r. przez St.
Dzierzbickiego, Wł. Grabskiego i J. Jeziorańskiego. W 1911 r. pod kierunkiem Zakrzewskiego Sekcja Statystyczna opracowała tablice statystyczne przedstawiające stan i ruch ludności Warszawy od początku XIX w. Zaprezentowane na wystawie higienicznej w Dreźnie uzyskały dla Sekcji złoty medal. W 1915 r. Zakrzewski opuścił Warszawę z falą uchodźców.  owrócił do niej po kilku latach tułaczki i ponownie objął stanowisko w biurze statystycznym. Życiorys Zakrzewskiego nie byłby pełny, gdyby nie wspomnieć o jego wieloletniej pracy
 a stanowisku sekretarza Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu, wiceprezesa i prezesa Towarzystwa Cyklistów oraz o jego zaangażowaniu w działalność Kasy Literackiej im. Józefa Mianowskiego (członek zarządu). Adam Zakrzewski we wczesnej młodości związany był z działaczką socjalistyczną Marią Bohuszewiczówną. Przyczyną rozstania była jego stopniowa ewolucja poglądów społeczno-politycznych. 29 VII 1893 r. poślubił w Warszawie, w parafii św. Aleksandra dwudziestoczteroletnią Aleksandrę Helenę Eydziatowicz h. Łuk, córkę Tadeusza i Heleny z Rembielińskich. Małżeństwo pozostało bezdzietne. Przewlekła choroba, na którą Zakrzewski zachorował w stosunkowo młodym wieku, nadwyrężyła jego siły. Zginął w następstwie nieszczęśliwego wypadku: zniedołężniały wskutek postępów choroby, dostał się na ulicy Warszawy pod pędzący zaprzęg konny. Według notatki prasowej, zamieszczonej w „Gazecie Warszawskiej” Zakrzewski zmarł w Szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie 1 XI 1921 r. Ta data pojawia się w większości publikacji o Zakrzewskim, natomiast nekrolog z „Kuriera Warszawskiego” podaje datę 2 XI. Nabożeństwo żałobne odbyło się 5 XI w kościele św. Aleksandra w Warszawie. Adam Zakrzewski spoczął na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

BIBLIOGRAFIA:
1. Biogram w Wikipedii: "Adam Zakrzewski": https://eo.wikipedia.org/wiki/Adam_Zakrzewski.
2. Piotr Kaszubowski, "Adam Zakrzewski (1856-1921)", w: "Etnografowie i ludoznawcy polscy.Sylwetki, szkice biograficzne", t. VI, Kraków-Wrocław 2020, s. 266-269.
3. Marek Minakowski, "Genealogia potomków Sejmu Wielkiego":http://www.sejm-wielki.pl/b/5.595.72.
4. Włodzimierz Wincławski, "Słownik biograficzny socjologii polskiej", T. 4. Su-Ż. Suplement, Toruń 2011, s. 218-220.